Romeinse villa "De grote Aalst" in Ewijk

De villa van Ewijk was niet de enige villa in het Rivierengebied. In het Land van Maas en Waal stonden ze zelfs op regelmatige afstand van elkaar: in Beuningen, Ewijk, Winssen, Druten en Deest. Al deze villa’s zijn ongeveer uit dezelfde tijd (begin tweede eeuw) en hebben allemaal te maken met Romeins Nijmegen. Hier in Ewijk zijn veel bekers, borden en kommetjes van aardewerk gevonden. Door te kijken naar de samenstelling en de vorm, konden archeologen vaststellen dat verschillende Ewijkse scherven zijn gebakken in pottenbakkersovens op het Maasplein in Nijmegen. Dat is zo’n zeven kilometer verderop, middenin de Romeinse stad Ulpia Noviomagus. De villa-eigenaar zal vaak in Nijmegen op bezoek zijn geweest. Daar ging hij zaken doen op het forum, of in de thermen de nieuwste roddels beluisteren. In de tussentijd ging zijn personeel naar de markt om inkopen te doen, vooral wijn, olijven en duur aardewerk, het terra sigillata. Dat soort producten kwam helemaal uit Zuid-Frankrijk en Spanje.

Het park, was veertig jaar geleden nog akkerland. Daar liepen mensen af en toe overheen om vondsten te zoeken. Door die vondsten wisten archeologen dat hier een Romeins gebouw heeft gestaan. De rijksdienst wilde in 1980 de resten van dat gebouw beschermen door het terrein aan te wijzen als archeologisch monument. Maar er gebeurde juist het tegenovergestelde. Door opzettelijk diepploegen werden de resten van de villa overhoop gehaald. Daardoor kwamen aardewerkscherven, munten, mantelspelden, stukjes marmer, dakpannen en zelfs mozaïeksteentjes en muurschilderingen aan de oppervlakte. Zo weten archeologen dat hier misschien wel de rijkste villa uit het hele Rivierengebied heeft gestaan. Maar het is wel allemaal kapotgemaakt.

De plek van het hoofdgebouw van de villa is later alsnog aangewezen als archeologisch monument. Dat betekent dat dit terrein niet bebouwd mag worden en dat archeologen er niet mogen graven. Hoe de villa er precies uitzag, weten we dus niet. Hieronder zie je een plaatje van een villa die wel helemaal is opgegraven, in Borg in Duitsland. Ze hebben die villa zelfs helemaal herbouwd. 

De rest van De Grote Aalst is wel voor een deel onderzocht. Toen de nieuwe wijk Keizershoeve I werd gebouwd, in 2009, werd een gebied opgegraven met een grootte van vier voetbalvelden. Archeologen vonden 2473 grondsporen, 6378 scherven aardewerk, 2371 stukken baksteen (vooral dakpannen) met een gewicht van 809 kg, 1011 stukken natuursteen, 1250 metalen voorwerpen, 68 munten en 2.235 dierenbotten.

Ook zijn er twee graven gevonden. Een graf is vermoedelijk van een man, gezien de wapengordel die aan zijn rechterzijde in de lengte is neergelegd. Het lichaam is met het hoofd naar het zuiden begraven. Het graf dateert uit de Laat-Romeinse tijd, circa 400-470. Lange tijd dacht men dat de Romeinse tijd toen al was afgelopen, zeker op het platteland. De graven bewijzen dus mogelijk het tegendeel.
De skeletten zijn goed bewaard gebleven en ook goed onderzocht. Beide mannen zijn begraven met een wapengordel met daarop versierd beslag. Het eerste individu was 30-39 jaar en had een lengte van 180-185 cm, voor die tijd behoorlijk lang. Het tweede individu was 30-34 jaar en 171-177 cm lang. Zijn gewrichten (rug, elleboog, pols en benen) vertoonden veel slijtage, wat wijst op zware belasting tijdens zijn leven. De man moet veel pijn hebben geleden. Hij had bovendien een geheelde ribfractuur en een aantal ontstekingen op het rechterbeen, wat mogelijk het gevolg is van een verwonding. De wapengordels en de zware belasting zou er op kunnen wijzen dat de twee militairen waren, maar dat is niet zeker.

De wijk en het park liggen op een verhoging in het landschap. Vreemd genoeg is dat precies de plek waar 7000 jaar geleden nog een rivier stroomde, een van de hoofdtakken van de Rijn. Hoe kan dat? Er waren nog geen dijken, zodat rivieren hun eigen weg konden zoeken. Regelmatige overstromingen zorgden ervoor dat in het hele gebied steeds nieuwe laagjes slib werden afgezet. Dat ging steeds op dezelfde manier. Zandkorreltjes zijn veel zwaarder dan kleideeltjes, dus die kwamen het dichtst bij de rivier terecht, op de oevers en op de bodem van de rivier. De lichte kleideeltjes kwamen veel verder van de rivier terecht. Op deze manier ontstond in de loop der eeuwen op de plek van de rivier een flinke strook zand, een stroomrug. De rivier kwam zo hoog te liggen dat deze rond 5400 jaar geleden zijn loop verlegde naar het noorden. De plek waar ooit water stroomde, ligt nu dus hoger dan de omgeving. Wetenschappers noemen het de Winssense stroomgordel.

De verhoging in het landschap trok ook mensen aan. Hier hielden ze altijd droge voeten en waren ze toch vlakbij het water, waar ze konden vissen en drinken. Archeologen vonden scherven uit de Nieuwe Steentijd (2600-1900 voor Chr.), Bronstijd (1500-800 voor Chr.) en IJzertijd (800-19 voor Chr.). Het onderzoek naar oude stuifmeelkorrels gaf ook informatie over het landschap in die tijd. Vlak voor de Romeinse tijd, in de IJzertijd, waren er nauwelijks bomen. Hier en daar stond een slechts enkele eik en beuk. Ook kwamen vlierbes en hazelaar voor. De hazelaar geeft voedzame hazelnoten en van vlierbes kun je allerlei lekkere drankjes maken. Maar wist je ook dat je met het sap van vlierbes je haar zwart kunt verven?
Voor de rest zag de omgeving er wat kaal uit, met vooral grasland, bouwland en ruige grond. Ten noorden en westen van het huidige park lag moeras, met misschien een verdwaalde els en wilg.

Het park is aangelegd in 2012 en verwijst naar de archeologische resten die voor een groot deel nog onder de grond zitten. Op het plaatje hieronder zie je in rood de sporen die zijn opgegraven. In het midden van het park staan de bomen op een verhoogd terrein. Zo kunnen de boomwortels de archeologische resten van het hoofdgebouw niet beschadigen. Dat zou toch jammer zijn! Er zijn verschillende soorten bomen geplant, zoals ook in de Romeinse tijd de gewoonte was. Supermarkten waren er nog niet, dus moest zo’n villa zoveel mogelijk zelfvoorzienend zijn. Ze moesten niet alleen voor hun eigen vlees en groente zorgen, maar ook voor fruit en kruiden. Daarom had bijna elke villa ook een kruidentuin en een fruitboomgaard.
Het (bijna) rechthoekig pad om het middenterrein heeft de vorm van de omheining van het villaterrein, maar dan kleiner. Om het middenterrein en in de wijk staan de bordjes met QR-codes, precies op de plek waar interessante vondsten zijn gedaan.